Park Narodowy Bory Tucholskie to jeden z 23 parków narodowych w Polsce. Swoją wyjątkowość zawdzięcza największemu w kraju zwartemu kompleksowi leśnemu, w którym dominują bory sosnowe. Warto odwiedzić go jednak również z uwagi na wyjątkowe jeziora lobeliowe, czy liczne torfowiska. Gdzie w parku jest ich najwięcej? Które części tego miejsca szczególnie warto zobaczyć? Sprawdźmy.
Spis treści
Park Narodowy Bory Tucholskie i podstawowe informacje
Park Narodowy Bory Tucholskie został utworzony 1 lipca 1996 roku. Znajduje się w południowej części województwa pomorskiego, w powiecie chojnickim, niedaleko granicy z województwem kujawsko-pomorskim. Zajmuje dokładnie 4613,04 ha, stanowiąc jednocześnie najcenniejszy przyrodniczo fragment Borów Tucholskich. Utworzono go, aby chronić rozległe bory sosnowe, jeziora lobeliowe, torfowiska, wydmy śródlądowe i zamieszkujące te tereny zwierzęta.
Roślinność Parku Narodowego Bory Tucholskie
Roślinność Parku Narodowego Bory Tucholskie wynika z jego sandrowego krajobrazu – piaszczystego, ubogiego i ukształtowanego przez wody lodowcowe. Gleby są tu najczęściej kwaśne, mało żyzne i miejscami suche. Dlatego też drzewa liściaste są tu rzadkością i występują, głównie przy jeziorach, ciekach wodnych i w bardziej wilgotnych obniżeniach terenu. Warunki te sprzyjają zaś obecności drzew iglastych, z którymi głównie kojarzone jest to miejsce. Wśród roślinności, z którą z pewnością zetknie się niemal każdy, odwiedzające park wymienić można:
- Sosna zwyczajna – najważniejsze drzewo parku i podstawa tutejszych borów. W samym parku siedliska borowe zajmują prawie całą powierzchnię leśną, a cały region Borów Tucholskich należy do największych zwartych kompleksów borów sosnowych w Polsce.
- Chrobotki – porosty tworzące jasne, suche runo w borach chrobotkowych. Są ważnym elementem najuboższych siedlisk leśnych i nadają części lasów charakterystyczny, surowy wygląd.
- Wrzos zwyczajny – krzewinka typowa dla suchych, kwaśnych i ubogich gleb. Występuje m.in. na wrzosowiskach i w prześwietlonych fragmentach borów.
- Borówka czarna – a więc popularna jagoda to niska krzewinka leśna, często spotykana w borach. Jest dobrze przystosowana do kwaśnych gleb i należy do najbardziej rozpoznawalnych roślin runa leśnego.
- Lobelia jeziorna – jedna z najważniejszych roślin Parku Narodowego Bory Tucholskie, bo to od niej nazwę biorą jeziora lobeliowe. Są one jednym z największych wyróżników parku: mają czystą, przejrzystą i mało żyzną wodę, dzięki czemu mogą rosnąć w nich rzadkie gatunki roślin wodnych.
- Poryblin jeziorny – niewielka roślina wodna rosnąca na dnie czystych jezior. Podobnie jak lobelia jeziorna jest charakterystyczna dla jezior lobeliowych.
- Brzeżyca jednokwiatowa – roślina wodna lub przybrzeżna, występująca w ubogich, czystych zbiornikach. Należy do gatunków typowych dla jezior lobeliowych.
- Elisma wodna – rzadka roślina wodna, objęta ochroną w ramach sieci Natura 2000. Występuje w płytkich, czystych wodach i jest jednym z cenniejszych gatunków parku.
- Torfowce – mchy budujące torfowiska. Zatrzymują wodę, zakwaszają środowisko i tworzą warunki dla innych roślin torfowiskowych.
- Rosiczka okrągłolistna – niewielka roślina owadożerna związana z ubogimi torfowiskami. Pobiera część składników odżywczych z drobnych owadów.
- Bagno zwyczajne – krzewinka torfowiskowa o intensywnym zapachu. Rośnie na podmokłych, kwaśnych siedliskach.
- Wełnianka pochwowata – roślina torfowiskowa rozpoznawalna po białych, puszystych owocostanach. Wskazuje na miejsca wilgotne i ubogie w składniki odżywcze.
Powyższe rośliny należą do najbardziej charakterystycznych dla Parku Narodowego Bory Tucholskie. To jednak tylko niewielka część tutejszej flory. Na terenie parku potwierdzono 682 gatunki roślin naczyniowych, 194 gatunki mchów, 35 gatunków wątrobowców, 238 gatunków porostów i ponad 500 gatunków grzybów makroskopowych.
Zwierzęta występujące w Parku Narodowym Bory Tucholskie
Zwierzęta występujące w Parku Narodowym Bory Tucholskie są związane przede wszystkim z lasami, jeziorami, torfowiskami i wilgotnymi obniżeniami terenu. Wiele obecnych tu gatunków prowadzi jednak skryty tryb życia, dlatego podczas zwykłego spaceru częściej zobaczyć można tropy z postaci śladów, czy miejsc żerowania lub usłyszeć zwierzę. Wśród gatunków, które zamieszkują to miejsce znajdują się:
- Sarna – jeden z częściej spotykanych ssaków leśnych. Żyje na obrzeżach lasów, polanach i w prześwietlonych fragmentach borów.
- Jeleń szlachetny – duży ssak kopytny związany z rozległymi kompleksami leśnymi. Najłatwiej rozpoznać jego obecność po tropach, odchodach i śladach żerowania.
- Dzik – pospolity mieszkaniec lasów. Ryje w ziemi w poszukiwaniu pokarmu, dlatego często zostawia po sobie charakterystycznie rozkopane fragmenty ściółki.
- Wilk – jeden z najcenniejszych gatunków występujących w parku, którego obecność potwierdzono tutaj w 2010 r. Jest bardzo ostrożny i unika ludzi, dlatego jego obecność najczęściej potwierdzają tropy oraz monitoring.
- Bóbr europejski – gatunek związany z wodą. Jego obecność można rozpoznać po ściętych pniach, żeremiach i zmianach w otoczeniu cieków oraz zbiorników wodnych.
- Wydra – drapieżny ssak wodno-lądowy. Żyje przy jeziorach i ciekach, gdzie poluje głównie na ryby oraz drobne zwierzęta wodne.
- Bielik – duży ptak drapieżny, jeden z najważniejszych gatunków ptaków w tym rejonie. Występuje w pobliżu większych zbiorników wodnych, gdzie znajduje pokarm.
- Żuraw – ptak związany z mokradłami, torfowiskami i wilgotnymi łąkami. Częściej można go usłyszeć niż zobaczyć, bo jego donośny głos niesie się na dużą odległość.
- Zimorodek – niewielki, intensywnie ubarwiony ptak związany z wodą. Poluje na drobne ryby, dlatego można go wypatrywać przy czystych ciekach i jeziorach.
- Lelek – ptak prowadzący nocny tryb życia. Jest związany z suchymi borami, polanami i skrajami lasów.
- Traszka grzebieniasta – płaz objęty ochroną w ramach sieci Natura 2000. Wymaga odpowiednich zbiorników wodnych do rozrodu, dlatego jest ważnym wskaźnikiem jakości siedlisk.
- Różanka – mała ryba słodkowodna, objęta ochroną częściową. Jej cykl życiowy jest związany z małżami, do których samica składa ikrę.
Powyższe zwierzęta należą do najbardziej charakterystycznych lub najcenniejszych przyrodniczo gatunków Parku Narodowego Bory Tucholskie. To jednak tylko część tutejszej fauny. Na terenie parku potwierdzono 252 gatunki kręgowców: 43 gatunki ssaków, 163 gatunki ptaków, 5 gatunków gadów, 12 gatunków płazów i 29 gatunków ryb. Oprócz nich występują tu także liczne bezkręgowce, w tym ważki, pszczoły, motyle dzienne i nocne.
Najciekawsze atrakcje Parku Narodowego „Bory Tucholskie”
Park Narodowy Bory Tucholskie to miejsce, w którym najważniejsza jest przyroda. Naturalnie więc największe atrakcje tego miejsca to jeziora, torfowiska, bory sosnowe, stare drzewa, kładki prowadzące przez wilgotne siedliska i punkty, z których najlepiej widać krajobraz parku.
Struga Siedmiu Jezior
Struga Siedmiu Jezior to układ jezior rynnowych połączonych krótkimi odcinkami cieku wodnego. Tworzą ją jeziora: Ostrowite, Zielone, Jeleń, Bełczak, Główka, Płęsno, Skrzynka i Mielnica. Jeziora powstały w wyniku działalności wód lodowcowych, a cały układ uchodzi do Jeziora Charzykowskiego. To jedno z najważniejszych zjawisk hydrologicznych w parku, bo pokazuje, jak woda ukształtowała ten fragment Borów Tucholskich. Fragment Strugi można zobaczyć m.in. na zielonym szlaku „Strugi Siedmiu Jezior” oraz czerwonym Szlaku Kaszubskim.
Jezioro Gacno Wielkie
Jezioro Gacno Wielkie to jedno z ośmiu jezior lobeliowych na terenie Parku Narodowego Bory Tucholskie. Widać je z zielonej ścieżki dydaktycznej „Wokół jeziora lobeliowego Wielkie Gacno”, prowadzącej z Bachorza do Funki. Trasa ma 5,6 km i biegnie m.in. przez wydmę śródlądową oraz drewnianą kładkę spacerową przy jeziorze. Przez okolice jezior Małe i Wielkie Gacno przebiega też fragment zielonego szlaku „Strugi Siedmiu Jezior”. To ważne miejsce, bo właśnie jeziora lobeliowe należą do najcenniejszych siedlisk parku.
Dąb Bartuś
Dąb Bartuś to dąb szypułkowy uznawany za najstarsze drzewo w Parku Narodowym Bory Tucholskie. Jego wiek szacuje się na około 600 lat, obwód pnia wynosi około 700 cm, a wysokość drzewa to ponad 20 m. Rośnie w okolicy Jeziora Płęsno, przy trasach prowadzących przez rejon Bachorza i Strugi Siedmiu Jezior. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych punktów parku, bo wyraźnie wyróżnia się w krajobrazie zdominowanym przez bory sosnowe.
Kacze Oko
Kacze Oko to jezioro dystroficzne, czyli niewielki zbiornik z kwaśną, ubogą w składniki odżywcze wodą o brunatnym zabarwieniu. Prowadzi do niego drewniana kładka spacerowa, przy której można zobaczyć także roślinność torfowiskową i fragment dobrze zachowanego boru bagiennego. Kacze Oko znajduje się przy trasach prowadzących przez rejon Bachorza – pojawia się m.in. na fragmencie niebieskiego Szlaku Brdy, czerwonym Szlaku Kaszubskim i zielonym szlaku „Strugi Siedmiu Jezior”.
Punkt widokowy na Jezioro Charzykowskie
Punkt widokowy na Jezioro Charzykowskie znajduje się na wysokim, północno-wschodnim brzegu jeziora, między Bachorzem a Małymi Swornegaciami. Brzeg w tym miejscu dochodzi do około 25 m wysokości, dlatego dobrze widać stąd rozległą taflę Jeziora Charzykowskiego. Po lewej stronie można zobaczyć także Wyspę Bachorską, nazywaną również Wyspą Miłości dla Zaawansowanych. Punkt znajduje się na przebiegu niebieskiej ścieżki dydaktycznej „Piła Młyn”, prowadzącej z Bachorza do Małych Swornegaci.
Łąki Józefowskie
Łąki Józefowskie to największy kompleks łąk w Parku Narodowym Bory Tucholskie. Prowadzi przez nie czerwona ścieżka dydaktyczna „Łąki Józefowskie”, zaczynająca się przy miejscu postoju koło Klosnowa. Trasa ma ok. 5,3 km i pozwala zobaczyć inną część parku niż bory sosnowe i jeziora lobeliowe: otwarte łąki, fragmenty lasu, okolice Jeziora Ostrowite oraz miejsca związane z czynną ochroną półnaturalnych ekosystemów lądowych.
Szlaki turystyczne w Parku Narodowym Bory Tucholskie
W Parku Narodowym Bory Tucholskie wyznaczono 9 tras turystycznych:
- Fragment zielonego szlaku „Strugi Siedmiu Jezior” – najdłuższy odcinek w parku, liczący 22,1 km. Po drodze podziwiać można m.in. jezior Małe i Wielkie Gacno, Bachorze, czy słynny Dąb Bartuś.
- Fragment niebieskiego szlaku rowerowego – trasa o długości 12,9 km, prowadząca od Klosnowa w stronę Charzyków. Na terenie parku obejmuje m.in. Łąki Józefowskie, Pętlę Lipnickiego, jezioro Nierybno i Drzewicz.
- Fragment czerwonego Szlaku Kaszubskiego im. Juliana Rydzkowskiego – pieszy odcinek o długości 9,9 km. Prowadzi z Bachorza w stronę jeziora Jeleń, przez rejon Dębu Bartusia i Strugi Siedmiu Jezior.
- Fragment czarnego szlaku rowerowego – trasa o długości 8,6 km, prowadząca z Drzewicza do Bachorza. To jedna z praktycznych propozycji dla osób, które chcą zobaczyć park na rowerze.
- Fragment niebieskiego Szlaku Brdy – pieszy odcinek o długości 7,4 km. Przebiega m.in. przez Małe Swornegacie, Owink i okolice Drzewicza. Na trasie można zobaczyć Dąb Bartuś, kładkę przy Kaczym Oku i fragment Strugi Siedmiu Jezior.
- Zielona ścieżka dydaktyczna „Wokół jeziora lobeliowego Wielkie Gacno” – trasa o długości 5,6 km, prowadząca z Bachorza do Funki. To dobry wybór dla osób, które chcą zobaczyć jezioro lobeliowe i wydmę śródlądową.
- Niebieska ścieżka dydaktyczna „Piła Młyn” – trasa o długości 5,2 km, prowadząca z Bachorza do Małych Swornegaci. Po drodze znajdują się m.in. kopia Krzyża Napoleońskiego, Dąb Bartuś i punkt widokowy na Jezioro Charzykowskie.
- Czarny szlak „Łącznikowy” – krótki szlak pieszy o długości 4,7 km. Prowadzi z Drzewicza do Pętli Lipnickiego i pozwala zobaczyć m.in. jezioro lobeliowe Nierybno oraz dawne wyrobisko potorfowe.
- Czerwona ścieżka dydaktyczna „Łąki Józefowskie” – trasa zaczynająca się i kończąca przy miejscu postoju koło Klosnowa. Ma ok. 5,3 km i prowadzi przez las, łąki oraz okolice jeziora Ostrowite.
Park można zwiedzać od świtu do zmierzchu, wyłącznie po oznakowanych szlakach turystycznych i ścieżkach dydaktycznych. Trasy udostępnione są dla ruchu pieszego i rowerowego, przy czym należy stosować się do oznakowania w terenie oraz zasad bezpieczeństwa. To ważne ze względu na ochronę jezior lobeliowych, torfowisk, wydm śródlądowych oraz miejsc bytowania zwierząt.
Ciekawostki o Parku Narodowym Bory Tucholskie
Bez wątpienia największym fenomenem parku jest jego logo. Przedstawia głuszca siedzącego na gałęzi sosny, czyli ptaka, którego dziś w Borach Tucholskich nie można już spotkać. Gatunek wyginął na tym terenie w wyniku działalności człowieka, dlatego jego obecność w logo ma znaczenie symboliczne. Przypomina, że ochrona przyrody polega na zachowaniu istniejących siedlisk i gatunków, poprzez wyciąganie wniosków z tych strat, którym nie udało się zapobiec. Wśród innych ciekawostek warto zaznaczyć, że:
- Park Narodowy Bory Tucholskie jest częścią Rezerwatu Biosfery Bory Tucholskie UNESCO. Rezerwat został utworzony w 2010 roku i obejmuje blisko 320 tys. ha na terenie województw pomorskiego oraz kujawsko-pomorskiego. Sam park narodowy stanowi część strefy rdzennej, czyli najcenniejszej przyrodniczo części tego obszaru.
- Jednym z najważniejszych wyróżników parku są jeziora lobeliowe. Na terenie parku znajduje się 8 takich jezior. Są to zbiorniki o czystej, przejrzystej i mało żyznej wodzie, w których rosną rzadkie rośliny. Jeziora te wzięły swoją nazwę od najpopularniejszej z nich – lobelii jeziornej, która pojawia się w balladzie „Świteź” Adama Mickiewicza.
- Krajobraz parku ukształtowało ostatnie zlodowacenie. To dlatego występują tu m.in. piaszczyste równiny sandrowe, zagłębienia wytopiskowe, jeziora rynnowe i wydmy śródlądowe. Te formy terenu tłumaczą, skąd w parku wzięły się ubogie gleby, bory sosnowe, torfowiska i jeziora.
- Park ma 4613,04 ha, ale jego otulina jest znacznie większa i zajmuje niemal 13 tys. ha. Otulina nie jest częścią parku narodowego w ścisłym znaczeniu, ale pełni ważną funkcję ochronną. Ma ograniczać wpływ zabudowy, ruchu turystycznego i działalności człowieka na najcenniejsze fragmenty przyrody.
- Struga Siedmiu Jezior jest całym układem hydrologicznym. Tworzy go ciąg jezior rynnowych, połączonych krótkimi odcinkami cieku wodnego, który ma mniej niż 2 km. Co jednak ciekawe, nazwa ta może zaskakiwać, ponieważ oficjalny opis parku wymienia w tym układzie 8 jezior: Ostrowite, Zielone, Jeleń, Bełczak, Główka, Płęsno, Skrzynka i Mielnica.
FAQ
Czy wejście do Parku Narodowego Bory Tucholskie jest płatne?
Tak, za wstęp do Parku Narodowego Bory Tucholskie pobierane są opłaty. w 2026 r. jednodniowy bilet normalny kosztuje 6 zł, a ulgowy 3 zł. Dostępne są też bilety siedmiodniowe: 30 zł normalny i 15 zł ulgowy.
Czy po parku można poruszać się rowerem?
Tak, po Parku Narodowym Bory Tucholskie można poruszać się rowerem, ale tylko po oznakowanych szlakach i ścieżkach udostępnionych do zwiedzania. Na terenie parku wyznaczono m.in. fragment czarnego szlaku rowerowego, fragment niebieskiego szlaku rowerowego oraz odcinek Kaszubskiej Marszruty.
Czy do Parku Narodowego Bory Tucholskie można wejść z psem?
Co do zasady nie. Na terenie Parku Narodowego Bory Tucholskie obowiązuje zakaz wprowadzania psów. Wyjątkiem jest droga „pilska” na odcinku Bachorze – Owink. Psa w tym miejscu należy jednak pilnować i prowadzić na smyczy.
Od kiedy istnieje Park Narodowy Bory Tucholskie?
Park Narodowy Bory Tucholskie został utworzony 1 lipca 1996 roku.
Jakie jeziora znajdują się na terenie Parku Narodowego Bory Tucholskie?
Na terenie Parku Narodowego Bory Tucholskie znajduje się 21 jezior, z czego 16 ma powierzchnię powyżej 1 ha. Największym i najgłębszym jeziorem parku jest Ostrowite. Ważny układ tworzy też Struga Siedmiu Jezior, obejmująca jeziora: Ostrowite, Zielone, Jeleń, Bełczak, Główka, Płęsno, Skrzynka i Mielnica. Osobną grupą są jeziora lobeliowe, m.in. Gacno Wielkie, Gacno Małe, Głuche, Nierybno, Kocioł, Krzywce Małe i Krzywce Wielkie.
Co jest symbolem Parku Narodowego Bory Tucholskie?
Symbolem Parku Narodowego Bory Tucholskie jest głuszec siedzący na gałęzi sosny. To wybór symboliczny, ponieważ głuszec nie występuje już dziś w Borach Tucholskich. Gatunek wyginął na tym terenie w wyniku działalności człowieka.