Bory Tucholskie to wyjątkowy region na północy Polski. Ich fenomen wynika z dużej skali, naturalnego charakteru i wyraźnej odrębności od popularnych kierunków turystycznych. Dlaczego ten obszar ma tak duże znaczenie przyrodnicze i kulturowe? Co warto wiedzieć przed wyjazdem? Na te pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści
- Bory Tucholskie to rozległy region leśno-kulturowy na północy Polski.
- Region obejmuje ponad 300 tys. ha i jest związany z największym w Polsce zwartym kompleksem borów sosnowych.
- O jego charakterze decydują lasy, jeziora polodowcowe, Brda, Wda, tereny chronione i lokalna kultura Borowiaków Tucholskich.
- Na terenie Borów znajdują się m.in. Park Narodowy „Bory Tucholskie”, obszary Natura 2000, pięć parków krajobrazowych i kilkadziesiąt rezerwatów przyrody.
- To dobry kierunek dla osób szukających spokojnego wypoczynku na łonie natury.
Czym są Bory Tucholskie?
Bory Tucholskie to rozległy region leśno-kulturowy. Obejmuje ponad 300 tys. ha, a jego sercem jest największy w Polsce zwarty kompleks borów sosnowych. W granicach regionu znajdują się lasy, miejscowości, jeziora, rzeki, szlaki turystyczne i tereny użytkowane przez mieszkańców.
Gdzie dokładnie leżą Bory Tucholskie?
Bory Tucholskie leżą w północnej Polsce, na pograniczu województwa pomorskiego i kujawsko-pomorskiego. To obszar między Miastkiem, Kościerzyną, Świeciem nad Wisłą, Tucholą i Czarnem. Region obejmuje m.in. powiaty: chojnicki, tucholski, świecki, człuchowski, bytowski, kościerski, starogardzki i bydgoski.
Bory Tucholskie, park narodowy i rezerwat biosfery – czym się różnią?
W przypadku Borów Tucholskich łatwo pomylić trzy pojęcia:
- Bory Tucholskie – to region geograficzny i kulturowy związany z dużym kompleksem borów sosnowych, dorzeczem Brdy i Wdy oraz polodowcowym krajobrazem sandrowym. Obejmuje lasy, jeziora, doliny rzeczne, miejscowości i tereny od dawna użytkowane przez mieszkańców. Jego charakter tworzą więc przyroda, historia osadnictwa i lokalna tożsamość mieszkańców.
- Park Narodowy Bory Tucholskie – to znacznie mniejszy, prawnie chroniony fragment tego regionu. Ma powierzchnię ok. 4,6 tys. ha i znajduje się w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, na terenie gmin Chojnice i Brusy.
- Rezerwat Biosfery Bory Tucholskie – to obszar uznany przez UNESCO w ramach programu „Człowiek i Biosfera”. Ma powierzchnię ponad 319 tys. ha i obejmuje teren 22 gmin w województwie pomorskim i kujawsko-pomorskim. Park narodowy jest częścią jego strefy rdzennej, czyli najcenniejszego przyrodniczo obszaru.
Planują Państwo zwiedzanie Borów Tucholskich? Zapraszamy do naszego hotelu w województwie kujawsko-pomorskim. Pałac Poledno to obiekt położony na południowo wschodniej granicy tego regionu. Do dyspozycji Gości oddajemy komfortowe pokoje i apartamenty, restaurację, strefę SPA & Wellness z 15-metrowym basenem, saunami, jacuzzi, grotą solną i brodzikiem dla dzieci.
Przyroda Borów Tucholskich
Obszar Borów Tucholskich ma ogromne znaczenie przyrodnicze, ponieważ obejmuje jeden z największych kompleksów borów sosnowych w Polsce, liczne jeziora, rzeki, torfowiska i siedliska rzadkich gatunków zwierząt. Dzięki temu niemal cały region podlega ochronie. Najbardziej rozpoznawalną jej formą jest Park Narodowy „Bory Tucholskie”. W regionie wyznaczono również obszary Natura 2000. Całość uzupełnia pięć parków krajobrazowych: Tucholski, Wdecki, Wdzydzki, Zaborski i Nadwiślański. Na ich terenie znajduje się łącznie kilkadziesiąt rezerwatów przyrody.
| Park krajobrazowy | Rezerwaty przyrody | Krótki opis |
| Tucholski Park Krajobrazowy | Ustronie, Jeziorka Kozie, Źródła Rzeki Stążki, Dolina Rzeki Brdy, Bagna nad Stążką, Bagno Grzybna, Jezioro Zdręczno, Cisy nad Czerską Strugą | Chroni południowo-wschodnią część Borów Tucholskich. Najważniejsze są tu doliny Brdy i Stążki, torfowiska, jeziora oraz fragmenty lasów z rzadkimi gatunkami roślin. |
| Wdecki Park Krajobrazowy | Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego, Dury, Jezioro Ciche, Miedzno, Jezioro Piaseczno | Obejmuje obszar związany z Wdą. Chroni m.in. dolinę rzeki, jeziora, torfowiska, siedliska ptaków wodnych i jedno z najważniejszych stanowisk jarzębu brekinii w Polsce. |
| Wdzydzki Park Krajobrazowy | Krwawe Doły | Chroni północno-zachodnią część Borów Tucholskich, z dużym udziałem lasów, jezior i terenów wodnych. Rezerwat Krwawe Doły zabezpiecza charakterystyczne dla regionu zbiorowiska leśne oraz stanowiska rzadkich roślin i porostów. |
| Zaborski Park Krajobrazowy | Nawionek, Bagno Stawek, Jezioro Laska, Jezioro Małe Łowne, Piecki, Dolina Kulawy, Moczadło, Kruszynek, Jezioro Żabionek, Jezioro Sosnówek, Jezioro Długie | Obejmuje północno-zachodnią część Borów Tucholskich i środkowy, jeziorny bieg Brdy. Chroni jeziora lobeliowe, torfowiska, bory bagienne, siedliska ptaków wodnych i mało przekształcone fragmenty krajobrazu. |
| Nadwiślański Park Krajobrazowy | Ostnicowe Parowy Gruczna, Śnieżynka, Grabowiec, Linje, Parów Cieleszyński, Wielka Kępa Ostromecka, Las Mariański, Reptowo, Płutowo, Zbocza Płutowskie, Góra św. Wawrzyńca, Łęgi na Ostrowiu Panieńskim, Ostrów Panieński, Czarcie Góry, Kozielec | Chroni fragment doliny Dolnej Wisły na wschodnim obrzeżu Borów Tucholskich. To teren z licznymi punktami widokowymi, stromymi zboczami, lasami nad Wisłą i miejscami, gdzie występują rzadkie rośliny. |
Roślinność na terenie Borów Tucholskich
Bory Tucholskie to przede wszystkim lasy sosnowe. Ich obecność wynika z warunków naturalnych, a więc dużej ilości piaszczystych, ubogich gleb oraz sandrowego podłoża ukształtowanego przez wody roztopowe lądolodu.
Poza sosną w Borach Tucholskich występują też brzozy, dęby, olsze, świerki, buki i modrzewie. Stanowią one jedynie ułamek procenta wszystkich drzew. Przy jeziorach, rzekach i torfowiskach roślinność jest bardziej zróżnicowana. Można tam spotkać m.in. rośliny wodne, szuwary, mchy, porosty, wrzosy, borówki, paprocie, rosiczki, widłaki i storczyki. Szczególnie cenne są pod tym względem jeziora lobeliowe, w których rosną rzadkie rośliny wodne, m.in.lobelia jeziorna, poryblin jeziorny i elisma wodna.
Zwierzęta na terenie Borów Tucholskich
Fauna Borów Tucholskich wynika z dużej powierzchni lasów, jezior, rzek i terenów podmokłych. W lasach żyją m.in.jelenie, sarny, dziki, lisy, borsuki i kuny. W 2010 roku na terenie Parku Narodowego potwierdzono także obecność wilka. Na obszarze spotkać można też gady, m.in. jaszczurki, padalce i zaskrońce.
Region ma też duże znaczenie dla ochrony ptaków wodnych, leśnych i drapieżnych. W Borach Tucholskich gniazdują m.in. żurawie, bieliki, bociany czarne, zimorodki, lelki, puchacze, włochatki i sóweczki.
Z uwagi na ogromną powierzchnię wód warto wspomnieć też o zwierzętach, które je zamieszkują. Żyją tu m.in. szczupaki, okonie, liny, leszcze i płocie. W pobliżu zbiorników spotkać można też bobry i wydry. Na terenach wilgotnych występują tu także płazy, w tym żaby, ropuchy, traszki i kumaki nizinne.
Rzeki i jeziora na terenie Borów Tucholskich
Wody są jednym z najważniejszych elementów krajobrazu Borów Tucholskich. Główne rzeki regionu to Brda i Wda. Pierwsza ma niespełna 240 km długości. Wypływa w rejonie Pojezierza Bytowskiego, przepływa m.in. przez okolice Przechlewa, Swornychgaci, Jeziora Charzykowskiego, Tucholi i Koronowa, a następnie uchodzi do Wisły w Bydgoszczy. Wda, nazywana też Czarną Wodą, ma nieco mniej, bo 198 km długości. Wypływa w rejonie Równiny Charzykowskiej, przepływa przez okolice Lipusza, Wdzydz, Czarnej Wody, Osia i Tlenia, a do Wisły uchodzi w Świeciu. Obie rzeki są ważnymi szlakami kajakowymi i naturalnymi osiami Borów Tucholskich.
Na terenie tym znajduje się też wiele jezior polodowcowych. Do największych i najbardziej znanych należą:
- Jezioro Wdzydzkie – duży zespół jezior w północnej części Borów Tucholskich, nazywany też Kaszubskim Morzem,
- Jezioro Charzykowskie – jezioro rynnowe położone przy Charzykowach, ważne dla żeglarstwa i turystyki wodnej,
- Jezioro Koronowskie – duży zbiornik w południowej części regionu, wykorzystywany rekreacyjnie,
- Jezioro Karsińskie – akwen połączony z systemem jezior w rejonie Swornychgaci,
- Jezioro Kałębie – jedno z największych jezior w Borach Tucholskich, położone w okolicach Osieka,
- Jezioro Ostrowite – największe i najgłębsze jezioro Parku Narodowego „Bory Tucholskie”.
Ciekawą grupę tworzą tutaj również jeziora lobeliowe. Są to czyste, mało żyzne zbiorniki z rzadką roślinnością wodną. Na terenie Parku Narodowego „Bory Tucholskie” znajduje się osiem takich jezior z Wielkim Gacnem na czele.
Kultura i zwyczaje regionu
Kultura Borów Tucholskich wyrosła z życia w dużym, leśnym regionie położonym między Kaszubami, Kociewiem i Krajną. Przez wieki wpływ na nią miały warunki naturalne, rozproszone osadnictwo, gospodarka leśna, rybołówstwo, rolnictwo na słabszych glebach oraz kontakty z sąsiednimi krainami. Dlatego wyraźnie widać tu elementy wspólne z kulturą kaszubską i kociewską.
Dziś najważniejszym nośnikiem tej tradycji są Borowiacy Tucholscy. Ich dziedzictwo widać w:
- Strojach regionalnych – pojawiają się głównie podczas występów, pochodów, świąt lokalnych i wydarzeń folklorystycznych. Strój kobiecy tworzą zwykle biała bluzka, ciemna spódnica, fartuch, gorset, chusta albo czepek. Strój męski składa się najczęściej z jasnej koszuli, kamizelki, ciemnych spodni, pasa i nakrycia głowy. Kolorystyka jest stonowana, oparta na bieli, czerni, granacie, zieleni, brązach i żółciach.
- Hafcie – wyróżnia się kolorami złota, brązu, bursztynu i żółci. Można go zobaczyć na serwetach, obrusach, elementach stroju, dekoracjach i pamiątkach.
- Kuchni regionalnej – opiera się na prostych produktach związanych z regionem, m.in. ziemniakach, grzybach, rybach, gęsinie i domowych wypiekach. Najłatwiej spotkać ją podczas festynów i wydarzeń lokalnych.
- Rękodziele – obejmuje m.in. rzeźbę, wikliniarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo i wyroby z drewna. Często pojawia się na kiermaszach, warsztatach i pokazach twórczości ludowej.
- Muzeach i edukacji regionalnej – m.in. w Muzeum Borów Tucholskich, izbach regionalnych, warsztatach i lekcjach muzealnych.
Dla kogo wypoczynek w Borach Tucholskich będzie dobrym wyborem?
Bory Tucholskie będą dobrym wyborem dla osób, które nie potrzebują intensywnego programu zwiedzania, a jedynie chcą odpocząć blisko natury. Region najlepiej sprawdza się dla tych, którzy cenią spokojny wypoczynek, spacery, jazdę na rowerze, kajakarstwo, obserwację przyrody i pobyt nad wodą. To zatem dobre miejsce dla rodzin z dziećmi, par, seniorów i osób, które chcą wyjechać na weekend poza miasto.
Bory Tucholskie mogą mniej odpowiadać osobom, które szukają dużych kurortów i nocnego życia.
Jak zaplanować pobyt w Borach Tucholskich?
Na pobyt w Borach Tucholskich warto przeznaczyć minimum 2–3 dni. To wystarczy na spacer, odpoczynek nad wodą, krótką trasę rowerową i poznanie jednej wybranej części regionu. Ci, którzy chcą skorzystać z kajaków, wycieczek rowerowych, czy zwiedzić kilka miejscowości powinny zarezerwować dłuższy, nawet tygodniowy pobyt. To obszar, w którym natura gra pierwsze skrzypce, tak więc robienie tego w pośpiechu kompletnie mija się z celem wyjazdu.
Po regionie najwygodniej poruszać się samochodem. Bory Tucholskie są rozległe, a najciekawsze miejsca leżą często poza większymi miejscowościami, w lasach i przy jeziorach. Na miejscu dobrze sprawdza się również rower. Działa tu m.in. Kaszubska Marszruta, czyli sieć tras rowerowych o długości ok. 200 km.
Warto też dodać, że Bory Tucholskie są spore, a więc przed przyjazdem warto wybrać konkretną ich część. Północ Borów to okolice Wdzydz, Kościerzyny i Lipusza, a jednocześnie dobra baza dla osób, które chcą połączyć lasy z dużymi jeziorami. Zachód regionu, czyli okolice Chojnic, Charzyków i Swornychgaci, sprawdzi się przy wyjazdach nad wodę – zwłaszcza dla żeglarzy i kajakarzy. Wschód, a więc okolice Czarnej Wody, Osia, Tlenia i Świecia, jest związany z Wdą, doliną Wisły, spływami kajakowymi i spokojniejszymi miejscowościami położonymi blisko lasów. Południe Borów, w tym okolice Tucholi, Koronowa, Świecia i Jeziora Koronowskiego, będzie dobrym wyborem dla osób, które chcą mieć dostęp do lasów, rzek, jezior, tras spacerowych i większych miejscowości bez ograniczania pobytu do jednego typu aktywności.
Będąc na miejscu, trzeba też sprawdzić zasady wejścia na tereny chronione. Park Narodowy „Bory Tucholskie” można zwiedzać od świtu do zmierzchu, tylko po oznakowanych szlakach i ścieżkach.
Podsumowanie
Bory Tucholskie to rozległy region leśno-kulturowy, którego charakter tworzą bory sosnowe, jeziora, rzeki, obszary chronione i lokalne dziedzictwo Borowiaków Tucholskich. Nie należy utożsamiać ich wyłącznie z parkiem narodowym, bo ten jest tylko niewielką częścią całego obszaru. Cały region to miejsce dla osób, które chcą spędzić czas blisko natury, korzystać z tras pieszych, rowerowych i kajakowych, a przy okazji lepiej poznać przyrodę oraz kulturę północnej Polski. Ze względu na dużą powierzchnię regionu przed wyjazdem warto wybrać konkretną część Borów i dopasować plan pobytu do własnego tempa.
FAQ
Skąd wzięła się nazwa Bory Tucholskie?
Nazwa Bory Tucholskie pochodzi od dwóch elementów: słowa „bory”, oznaczającego lasy iglaste, oraz miasta Tuchola, które od wieków jest jednym z głównych ośrodków regionu.
Kiedy najlepiej odwiedzić Bory Tucholskie?
Najlepszy termin zależy od celu wyjazdu. Wiosna i lato są najlepsze na kajaki, rowery, spacery i pobyt nad wodą. Jesień warto wybrać na grzybobranie oraz dłuższe trasy piesze i rowerowe, bo temperatury są zwykle łagodniejsze niż latem. Zimą można zaplanować spokojny wyjazd nastawiony głównie na spacery po lesie i odpoczynek z dala od dużych miejscowości.
Jakie miejscowości leżą w granicach Borów Tucholskich?
Do miejscowości związanych z Borami Tucholskimi należą m.in. Tuchola, Chojnice, Czersk, Brusy, Charzykowy, Swornegacie, Osie, Tleń, Czarna Woda, Śliwice, Koronowo, Świecie, Wdzydze, Kościerzyna i Lipusz.
Jakie jest największe miasto w Borach Tucholskich?
Największym miastem leżącym w Borach Tucholskich są Chojnice. Za serce regionu uznaje się jednak niewiele mniejszą Tucholę.
Czy Bory Tucholskie i Park Narodowy Bory Tucholskie to to samo?
Nie, Bory Tucholskie to cały region leśno-kulturowy o powierzchni ponad 300 tys. ha. Park Narodowy „Bory Tucholskie” jest tylko jednym, prawnie chronionym fragmentem tego regionu i ma ok. 4,6 tys. ha.
Kim są Borowiacy Tucholscy?
Borowiacy Tucholscy to regionalna grupa ludności związana z Borami Tucholskimi. Ich kultura łączy wpływy kaszubskie, kociewskie, krajniackie i wielkopolskie. Dziś ich dziedzictwo widać głównie w stroju regionalnym, hafcie, kuchni, rękodziele, wydarzeniach folklorystycznych i muzeach.
Artykuł powstał na podstawie własnych doświadczeń i poniższych źródeł:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Bory_Tucholskie